item 1879

Canon Winsums Jodendom
.
. x.   . x.   . x.   . x.   . x.
.

.
. x.   . x.   . x.

.
.

I N T R O D U C T I E
.

thema: Vrouwen in het Jodendom
.

meer over item 1879: klik hier
.
interview met nakomeling Herman Knorringa
klik hier
.
overzicht Canon Winsums Jodendom:
 klik hier

.

.

.X.

.1879.

De nieuwe synagoge aan de Schoolstraat in Winsum wordt in 1879 in gebruik genomen. Ook vrouwen zijn er welkom, maar voor hen is een aparte vrouwengalerij ingericht boven de ingang. Begin dertiger jaren wordt de Joodse gemeenschap echter te klein voor het bijeenbrengen van het - voor joods religieuze bijeenkomsten - noodzakelijke aantal van tien Joodse mannen. Het besluit tot beëindiging valt samen met het overlijden in 1933 van Abraham de Vries, de laatste rebbe van Winsum.

.

.X.

.

De voormalige synagoge van Winsum met aanbouw aan de westgevel in gebruik als vakbondsgebouw en buurthuis en heet dan het 'N.A. de Vriesgebouw' (foto1964).

Inleiding
Als in 1879 aan het smalle doorloopje tussen de Schoolstraat en de Nieuwstraat een fraaie, nieuwgebouwde synagoge in gebruik wordt genomen, heeft de bloei van de Joodse Gemeente Winsum al haast het hoogtepunt bereikt. Fronika, dochter van Comprecht en Roosje de Vries van de boerderij uit Wetsinge, trouwt er nog datzelfde najaar met Salomon Neerduin uit Delfzijl. Kort tevoren zal er het feest van Simcha Thora (Vreugde der Wet) gevierd zijn, waarbij men weer van vooraf aan begint met het lezen van de Torarol. Dat het gebouw ruim vijftig jaar later zijn functie al weer verliest, zal niemand in 1879 hebben voorzien. Als (FNV-)vakbondsgebouw en buurthuis doorstaat het de Tweede Wereldoorlog. In de zestiger jaren van de twintigste eeuw ondergaat het een grondige modernisering waardoor vrijwel alle sporen van zijn religieuze oorsprong worden gewist. Veertig jaar later wordt het gebouw weer terug-gerestaureerd naar de oorspronkelijke bouwvorm van 1879 om de herinnering aan het regionale vooroorlogse Jodendom in stand te houden. Ook de vrouwengalerij keert dan weer terug in de gerestaureerde synagoge; aanleiding om ook het thema 'Vrouwen in het Jodendom' te betrekken bij deze tekst over de Winsumer synagoge aan de Schoolstraat.

Na een korte bespreking van de totstandkoming en de bouwvorm van het gebouw (met een uitstapje naar de synagoge in het Overijsselse Vriezeveen) wordt het gebruik van de syangoge in Winsum geschetst aan de hand van tien bruiloften die er in de periode van 11 november 1879 tot 4 augustus 1931 gevierd moeten zijn. Op vervolgpagina kijken we naar de rol van de vrouw in het Jodendom. Om te beginnen de rol van de 'niet-Joods'-geboren Ruth bij de viering van het Wekenfeest Sjavoeot. Ook kijken we naar de invloed van openbaar vervoer en onderwijs in stad en ommeland op de ontwikkeling van Joodse vrouwen op het Groninger platteland. De link naar de download-functie voor Helena Benninga's boek My Story geeft de mogelijkheid om inzicht te krijgen in het dagelijks leven van een Gronings Joodse vrouw in de twintigste eeuw, die met haar gezin vlucht voor het oorlogsgeweld en zo de oorlog overleeft. Na de oorlog neemt ze actief deel aan het Joodse gemeenschapsleven in Asheville (USA) en haar laatste levensdagen woont ze dicht bij haar kinderen in Israel. Natuurlijk mag ook een korte bespreking van de in Sappemeer geboren Aletta Jacobs niet ontbreken. Via de weduwe van de Winsumer Nathan Albert de Vries voert ook deze weg terug naar Winsum. Waar de synagoge begin dertiger jaren van twintigste zijn bestaansrecht als religieus centrum verliest en De Moderne Winsumer Bestuurdersbond een nieuwe, maatschappelijk betrokken koers inzet.

Bouwkundig onderzoek wijst uit dat de in 1876 voor Winsum ontworpen synagoge later waarschijnlijk in Vriezenveen is gebouwd (tek.: Rijksdienst Cultureel Erfgoed).

Foto 1977. Voor- en linker zijgevel van de voormalige synagoge van Vriezenveen. Mogelijk gebouwd op basis van het ontwerp uit Winsum (1876). © public domain

Bouwtekening 2008 voor restauratie westgevel vm. synagoge Winsum naar oorspronkelijke bouwvorm (historisch onderzoek: B. Raangs,© SBSW).

.
.
.
.
.

Een nieuwe synagoge

Het hoogtepunt voor de Joods Winsumse gemeenschap ligt in het jaar 1889. Tien jaar na realisatie van de nieuwbouw van de synagoge aan de Schoolstraat. Als de oorspronkelijke plannen van het synagogebestuur voor dit nieuwbouwproject waren doorgegaan, was er ook een Joodse school en een badhuis gekomen. Daarvoor werd wel de grond aangekocht, maar er bleek uiteindelijk onvoldoende geld beschikbaar voor volledige uitvoering van de bouwplannen. Die worden daarom aangepast. Aan de oostzijde komt er nu een inpandige ruimte bij, die door een tussenwand gescheiden wordt van de heilige ruimte waar de gelovigen samenkomen. Die extra ruimte aan de voorzijde is ook bereikbaar via een kleine buitendeur aan de zuidkant van het gebouw. Zo komt men eerst bij een kleine mikwe (een heilig bad, gevuld met regenwater). Daarachter ligt een klein lokaaltje voor studie of anderszins. Tijdens de restauratie in 2009/2010 blijkt dat daar ook een kleine kacheldoorvoer heeft gezeten en op het zoldertje boven de studie- en mikwe-ruimte wordt de originele olielamp teruggevonden. De aangekochte grond voor badhuis en leslokaal blijft in eigendom van de Joodse Gemeente en wordt later verpacht als moestuin. 

Bouwtekening 2008 voor restauratie vm. synagoge Winsum naar de oorspronkelijke bouwvorm van 1879.© SBSW

Bij binnenkomst via de hoofdingang aan de westzijde (links op de afbeelding) komt men direct in de religieuze ruimte. Aan de noordzijde zit een eenvoudige houten trap die naar de vrouwengalerij voert. Daar kunnen de Joodse vrouwen gescheiden van de mannen deelnemen aan de dienst in de synagoge. De mannen worden zo niet afgeleid door vrouwelijke aanwezigheid en de vrouwen kunnen zo eventueel ook hun kinderen meenemen om ze voor te bereiden op een toekomstige religieus leven. Vrouwen in het vooroorlogse (overwegend orthodoxe) plattelands jodendom hebben bij de godsdienstoefening in de synagoge geen andere taak dan de opvoedkundige taak ten aanzien van hun kinderen. 'Joodse les' volgen de kinderen buiten de normale schooltijd om, maar waar dit in Winsum plaatsvond is niet met zekerheid te zeggen.

In het midden van de religieuze ruimte staat een biema, een verhoogd platvorm in de synagoge van waar wordt voorgelezen (en gezongen) uit de Tora. Er zullen eenvoudige houten banken langs de zijwanden hebben gestaan. De mannen zaten daar met hun ronde keppeltje op het hoofd (uit eerbied voor de allerhoogste) en hun gebedskleed om zich heen geslagen. De blik gericht op de Heilige Arke tegen de oostwand, de kast waarin de gebedsrollen worden bewaard. Als het donker was brandde er een olielamp.

De gerestaureerde voormalige synagoge van Winsum met kleine zijdeur naar de 'mikwe'-ruimte in de zuidmuur (foto 2014).

Interieur synagoge Stadskanaal (1880-1964) met biema ( verhoging voor het Tora-lezen), Heilige Arke en kroonluchter (foto Rijksdienst Cultureel Erfgoed).

Izaäk en Elsina de Vries-Oudgenoeg trouwen in 1931.

tien bruidsparen
klik voor vergroting >

Tien bruidsparen in synagoge Winsum in de periode 1879-1933

Ruim vijftig jaar 'lief en leed'
Al met al is de Joodse Gemeente Winsum toch maar in staat gebleken om in 1879 een eigen nieuw gebouwde synagoge in gebruik te nemen. Ook al konden niet alle plannen worden uitgevoerd, toch moet het een nieuwe stimulans zijn geweest voor het Joodse leven in Winsum. Op 11 november 1879 trouwt Fronika de Vries in Winsum met koopman Salomon Neerduin uit Delfzijl en wordt er feest gevierd in de pas geopende synagoge. Fronika is de dochter van de inmiddels overleden Comprecht Izaäks de Vries en zijn vrouw Roosje Cohen, die als ‘landbouwerse’ na de dood van haar man in 1867 nog tot 1884 verantwoordelijk blijft voor het reilen en zeilen op de boerderij in Wetsinge. Fronika is de jongere zuster van Jacob de Vries (bekend van de Winsumer zalf), die in datzelfde jaar 1879 naar Winsum verhuist.

Het nieuwe ‘huis van samenkomst’ brengt nieuwe activiteit en nieuwe bestuurders. Toch neemt aan het eind van de 19e eeuw het aantal Joden in Winsum sterk af. Jongeren trekken naar de steden, op zoek naar werk. Anderen nemen afstand van hun Joodse roots en ook de gezinsgrootte neemt sterk af. Begin jaren dertig wordt de geloofsgemeenschap zo klein dat de synagoge nauwelijks meer voor religieuze samenkomsten wordt gebruikt. De bruiloft van Izaäk de Vries en Ellie Oudgenoeg in de zomer van 1931 zal waarschijnlijk één van de laatste gebeurtenissen op dit gebied geweest zijn. Izaäk de Vries wordt bestuurslid van de Joodse Gemeente Winsum, samen met Simon Benninga uit Eenrum en Hartog van der Hal uit Warffum. Alle drie worden zij in 1932 voor het eerst in die functie genoemd. De Benninga's uit Eenrum maken overigens al sinds 1888 deel uit van het bestuur van de Joodse Gemeente Winsum. Naast het eerder genoemde driemanschap maakt in 1932 ook rebbe Abraham de Vries nog deel uit van het bestuur. Rebbe de Vries is een kleinzoon van stamvader Levie Lazarus de Vries. Rebbe Abraham de Vries sterft op 19 november 1933 en gaat de geschiedenis in als de laatste rebbe van Winsum.

 

Een tijdsbeeld: het postkantoor in de Hoofdstraat-Winsum anno 1879. © HVWO, streekhistorisch tijdschrift Winshem okt. 2005 p.10/11.

meer over item 1879: klik hier

 

.X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.   .X.